![\"\"](\"https:\/\/www.emresururi.com\/blogs\/sururi\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/lbm_baris_sunum.jpg\")
<\/figure><\/div>\n\n\nGer\u00e7i Bar\u0131\u015f, i\u015fin kuantum taraf\u0131ndan a\u00e7\u0131ld\u0131 denize, benim akl\u0131mda fizik yoktu. Belirsizli\u011fin g\u00fczelli\u011fi, avantajlar\u0131, anlataca\u011f\u0131m birazdan. \u00d6nce isimler, ad koyma, tan\u0131mlama, kesinle\u015ftirme \u00fczerine konu\u015fal\u0131m:<\/p>\n\n\n\n
\nAllah Adem’e b\u00fct\u00fcn varl\u0131klar\u0131n isimlerini \u00f6\u011fretti.<\/p>\nBakara S\u00fbresi, 30. ayet<\/cite><\/blockquote>\n\n\n\n\n\n\n\n
Ursula K. LeGuin’in (ya kimin olacakt\u0131? Neyse) Yerdeniz Serisi’nde olsun, b\u00fcy\u00fcn\u00fcn oldu\u011fu di\u011fer pek \u00e7ok kitapta olsun, bir \u015feyin “ger\u00e7ek” ismini bilmek, o \u015fey kar\u015f\u0131s\u0131nda g\u00fc\u00e7 sahibi olman\u0131za, ona h\u00fckmedebilmenize yar\u0131yor. \u0130smini koydu\u011funuz \u015feyi biliyor oluyorsunuz. Castenada’n\u0131n Don Juan’\u0131nda da var b\u00f6yle bir \u015fey (\u0130dris i\u00e7in sadece ucundan okumu\u015flu\u011fum var, hemencecik baym\u0131\u015ft\u0131m, o y\u00fczden asl\u0131nda bilmeden konu\u015fuyorum): peyoteyi ilk al\u0131p da bir ku\u015fa (karga?) d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcp u\u00e7tuktan sonra, kendine geldikten sonra Don Juan’dan teyit istiyordu da Don Juan “ne g\u00f6rd\u00fcysen o olmu\u015ftur” b\u00e2b\u0131nda kestirip at\u0131yordu (yani asl\u0131nda belki de bir k\u00f6\u015fede salyalar\u0131n\u0131 ak\u0131ta ak\u0131ta titriyordu). Bizim ger\u00e7e\u011fimiz, bizim bildi\u011fimizdir. Bildik\u00e7e, s\u0131n\u0131fland\u0131rd\u0131k\u00e7a, ad\u0131n\u0131 koyduk\u00e7a kendi \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczden k\u0131s\u0131yoruz asl\u0131nda. Vaktiyle kafamda bir hikaye filizlenmi\u015fti (\u015fimdi bahsetmi\u015f miyim diye ar\u015fivi tarad\u0131m, bulamad\u0131m): “teknolojik” bir b\u00fcy\u00fcc\u00fc ve \u00e7\u0131ra\u011f\u0131 olacakt\u0131. Bunlar asl\u0131nda bizim y\u00fcksek teknoloji \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011funu sand\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015feyleri b\u00fcy\u00fcyle halledeceklerdi. Telefon (palantir<\/a>), televizyon (sihirli ayna), yapay zeka (cin), gibi. \u0130nsanlar y\u00fcksek teknoloji \u00fcr\u00fcnleri o kadar kan\u0131ksam\u0131\u015f olacaklard\u0131 ki, b\u00fcy\u00fcc\u00fcden edindikleri aletlerin nas\u0131l olabildi\u011fini, \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorgulamayacaklard\u0131 bile. B\u00fcy\u00fc tekrardan d\u00fcnyada yay\u0131lacakt\u0131 (Ursula Nine’nin The Other Wind’de kapatt\u0131\u011f\u0131 kap\u0131 bu \u015fekilde tekrardan a\u00e7\u0131lacakt\u0131 bir nevi).<\/p>\n\n\n\n
Eskiden budist rahipler u\u00e7abiliyor, g\u00fcnlerce yemeden-i\u00e7meden bir a\u011fa\u00e7 alt\u0131nda meditasyon yaparak ya\u015fayabiliyorlard\u0131. Eskiden peygamberler hastalar\u0131 iyile\u015ftirip, \u00f6l\u00fcleri diriltebiliyorlard\u0131. Mucizeler \u00e7a\u011f\u0131yd\u0131. Sonra bilim iyiden iyiye geldi, her \u015feyi tan\u0131mlad\u0131. Eskiden b\u00fcy\u00fcler her zaman \u00e7al\u0131\u015fmayabiliyordu, bilimsel icatlar hep \u00e7al\u0131\u015ft\u0131, hep daha da iyi \u00e7al\u0131\u015facak y\u00f6nde geli\u015ftirildi (“teknolojik ilerleme”). Eskiden ormanlarda periler ya\u015fard\u0131, da\u011flarda hazineleriyle ejderler. <\/p>\n\n\n\n
Edebiyat\u00e7\u0131lar ahde vefa g\u00f6sterdiler, b\u00fcy\u00fcn\u00fcn, mucizelerin yer y\u00fcz\u00fcnden \u00e7ekilmesini inan\u00e7 sistemine oturttular. Misal, Gaiman “American Gods”da (ve Sandman’de kedi tanr\u0131\u00e7a Bast’la ilgili olarak; ayr\u0131ca bkz. “soft places”<\/a>), Pratchett “Small Gods”da tanr\u0131lar\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fc onlara inananlar\u0131n inan\u00e7 g\u00fcc\u00fcne endeksledi. Gayet pragmatik bir a\u00e7\u0131klamayd\u0131, neredeyse bilimsel. \u00d6yle u\u011furlad\u0131lar b\u00fcy\u00fcy\u00fc. Tolkien elfleri (+ bir Maia, birka\u00e7 hobbit, bir de dwarf) “\u00f6l\u00fcms\u00fcz topraklara” yollad\u0131, d\u00fcnya ya\u015fland\u0131 ve grile\u015fti<\/em>…<\/p>\n\n\n\n
\u00c7ok uzun zamand\u0131r g\u00f6r\u00fc\u015fmedi\u011fim, \u00e7ok sevdi\u011fim, \u00e7ok iyi insanlar var (\u00e7oktand\u0131r g\u00f6r\u00fc\u015fmedi\u011finiz bir arkada\u015f\u0131n\u0131z\u0131n \u00e7ocukluk an\u0131lar\u0131n\u0131za i\u015fleyecek derecede size \u015fefkat g\u00f6stermi\u015f anne-babas\u0131 olabilir; vaktiyle yabanc\u0131 bir \u00fclkede (in a kingdom by the sea) size muhte\u015fem bir jest yapm\u0131\u015f olan “bir tan\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131n tan\u0131d\u0131\u011f\u0131” olabilir). Bir k\u0131sm\u0131 ger\u00e7ekten \u00e7ok ya\u015flanm\u0131\u015f olmal\u0131lar, biraz ara\u015ft\u0131rsam bilgi edinebilece\u011fim ama yine de ileti\u015fime ge\u00e7mek garip olacak (zira siz de biliyorsunuzdur b\u00f6yle durumlar\u0131). Onlar\u0131 sonsuza kadar ya\u015fat\u0131yorum. Amelie Earhart mesela, h\u00e2l\u00e2 u\u00e7uyor, Saint-Exupery de \u00f6yle yazacakt\u0131m, ama kontrol i\u00e7in bakt\u0131\u011f\u0131mda 2000’de u\u00e7a\u011f\u0131n\u0131n kal\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 bulmu\u015flar (al sana i\u015fte, sen misin bakan!). Baz\u0131 b\u00fcy\u00fcc\u00fcler d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fckleri hayvanlarda kald\u0131lar, baz\u0131s\u0131 unuttu, baz\u0131s\u0131 \u00f6yle kalmay\u0131 tercih etti.<\/p>\n\n\n\n
\u0130li\u015fkilerin ad\u0131n\u0131 niye koymak zorunda hissediyoruz kendimizi? Kuantuma girmeyeyim diyordum ama, onlarca – y\u00fczlerce ger\u00e7ekli\u011fi bir anda ya\u015fama l\u00fcks\u00fc varken ne diye kalk\u0131p \u00f6l\u00e7\u00fcm yap\u0131p sistemi i\u00e7lerinden sadece bir tanesine \u00e7\u00f6kertiyoruz? \u0130nsan bile bir tek ki\u015fi de\u011fil, bir s\u00fcr\u00fc yan\u0131 var, niye onu tan\u0131d\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp, yaftalay\u0131p bir tek kimli\u011fe indirgiyoruz? Niye bunu yap\u0131yoruz?<\/p>\n\n\n\n
Zaman\u0131 durdurabilmek<\/h2>\n\n\n\n
\u0130ki film, biri \u00e7ok g\u00fczeldi (Joachim Trier – The worst person in the world<\/a>), di\u011feri pek fenayd\u0131 maalesef (Miranda July – The Future<\/a>). G\u00fczelinden ba\u015flayal\u0131m:<\/p>\n\n\n\n
G\u00fczeller g\u00fczeli Renate Reinsve’nin canland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 Julie, Aksel ile birliktedir ama
akl\u0131<\/s> (ne akl\u0131? “akl\u0131” ne? kalbi<\/strong>!) kalbi<\/em> Eivind’dedir. Bir g\u00fcn, bir sabah zaman durur:<\/p>\n\n\n\n